Magalhães (a.k.a. Magellan – 2025)
Het ‘verraderlijke’ aan het bijna poëtische, contemplatieve Magalhães is dat je de overrompelende terloopsheid van het christendom bijna zou missen. Dát vond ik namelijk één van de interessantste dingen aan dit bijna drie uur durende verhaal: het christendom wordt door ontdekkingsreiziger Ferdinand Magalhães – zelf een zeer gelovig opportunist – bijna achteloos nonchalant op de wereld gekwakt, maar niet op de zwart-witte manier waarmee veel westerlingen van hun christelijke opvoeding afstand hebben genomen. Interessant om de visie van de Filipijnse maker hierop te zien (een ‘nazaat’ van de toentertijd onderdrukten), die ook behoorlijk wat lef toont door vrijwel nul context te geven bij de verschillende historische gebeurtenissen die voorbijkomen. Waardoor ik dus ook best wat op Wikipedia moest checken…
Het verhaal
Omdat de film begint met een inheemse vrouw die zich kapot schrikt en met “Ik zag een witte man!!” haar dorpje binnen komt gerend (fijn overigens hoe alle inheemse talen in de film authentiek/respectvol gebezigd lijken te worden), dacht ik direct bevestigd te worden in mijn (achteraf foutieve) aanname dat Magalhães iets met de verovering van Zuid-Amerika te maken had. Maar waarschijnlijk speelde die openingsscène zich ook al af in Malacca, waar de Portugezen in de 15e eeuw de macht over de handelsroutes wilden beheersen. In opdracht van de strenggelovige koning Manuel willen ze de Perzisch-islamitische handelaren een loer draaien; een opvallende motivatie die ik zelf niet uit die periode kende (ik koppelde die strijd tegen Islam vooral/enkel aan de kruistochten zo’n vier eeuwen eerder; my bad).
Ferdinand Magalhães (Gael García – Y tu mamá también, Holland – Bernal) is kapitein onder generaal Albuquerque bij die missie, maar na het kopen van de Filipijnse slaaf Enrique (Amado Arjay Babon) is hij in 1513 ineens terug in Lissabon, waar hij een edelman tracht te verleiden tot het financieren van een route naar de Aziatische ‘Golden Spice Islands’, maar dan onder Zuid-Amerika en over de Grote Oceaan. Inderdaad: sounds like Columbus’ plan van ruim 20 jaar eerder, maar nu moeten ze dus proberen de machtswellustige koning Manuel te overtuigen. En die heeft net wat ander gedoe aan z’n hoofd (nogmaals: de context wordt bewust veelvuldig weggelaten, wat ergens ook best natuurlijk is). Maar ik betitelde onze hoofdrolspeler niet voor niets als opportunist in de openingsalinea: een jaar of anderhalf later weet hij de Spaanse kroon te overtuigen van/enthousiasmeren voor zijn expeditie, en even later bevinden we ons op zijn schip. Een plek waar het vooral heeeeeeeeeeeeeeeeel veel wachten blijkt, want die overtocht gaat erg traag. Als hij onderweg een muiterij nogal hardhandig onderdrukt, dan voel je ook ineens hoe hard die samenleving was. En als een man snoeihard wordt gestraft voor homoseksuele uitingen, dan voel je dat nog steviger. Al lijkt Magalhães z’n grootste ‘fout’ te maken bij de ogenschijnlijk subtiele bekering van de bevolking van Cebu, waar ze uiteindelijk dus wel belanden…
Bijna meditatieve slow cinema
Toen ik bovenstaande foto zojuist plaatste, zette ik als alternatieve tekst “Magalhães-recensie: prachtige beelden die minutenlang op je mind inspelen, terwijl tussendoor Magellans verhaal getoond wordt… niet zozeer verteld, maar getoond…” bij. Of zo’n alt-text überhaupt nog nodig is, je ne sais pas, maar ik moet daarin dus wel altijd in het kort m’n recensie samenvatten. Maar Magalhães is dus vooral SLOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOW cinema, very slow. Waardoor je je als kijker dus wel over moet geven aan die rust (iets wat mij niet de hele film lukte, zo eerlijk ben ik ook), en dan voel je ook wel dat daar betekenis in verborgen zit, naast een mogelijk veel realistischer beeld van bijvoorbeeld zo’n overtocht over oceanen. Maar ook shots op een vlot over een rivier, of gewoon Ferdinand die ergens in Lissabon staat na te denken: overal wordt tijd voor genomen. Maar dus zonder dat er ergens een conventionele verteller of makkelijk exposé wordt opgevoerd. Als je goed oplet, dan is Magalhães eigenlijk ook niet de hoofdpersoon in de film, maar juist (voormalig?) slaaf Enrique, die als tolk een steeds belangrijker rol kreeg in Magalhães’ expeditie (en leven).
Cast & crew
Bernal speelt de titulaire rol met meer dan voldoende gravitas, en het is vooral zijn mimiek waarmee hij moet werken. Al bezigt hij ook zowel Portugees als z’n moedertaal Spaans, waartussen hij ogenschijnlijk ook makkelijk weet te switchen. Nu is dat allemaal meer zijn rol dan zijn acteerprestatie natuurlijk, maar hij weet wel zeker de tagline van de film te vangen met z’n wat enigmatische voorkomen: was hij een held, of gewoon een lompe conquistador? Maar wat ik eigenlijk interessanter vind: hoe zag hij zichzelf? Daar kom je wat lastiger achter, juist omdat er echt geen enkele scène is waarin twee karakters serieus met elkaar praten. De scènes met z’n vrouw (Ángela Azevedo Ramos) begon best opmerkelijk/controversieel (in hoe ze als 15-jarig meisje haar seksualiteit voelt ontploffen door één aanraking), maar daarna verschijnt ze eigenlijk enkel nog als een soort overbelichte engel in Magalhães’ dromen, waarin ze hem enkele keren verschrikkelijk nieuws brengt. Opvallendste andere naam in de cast is die van Dario Yazbek Bernal, wat dus een halfbroer van Gael Garcia is (is dat wel z’n tweede voornaam, of eerste achternaam, die Garcia?). Hij speelt Duarte, volgens mij de naam die na Magalhães ook wel het meest gebezigd wordt in de film…
Maar in die film zitten dus enorm veel scènes waarin vrijwel niets gezegd wordt, maar ook scènes waarin inheemsen minutenlang mantra’s en/of gebedjes herhalen. En daarin qua spiritualiteit totaal niet onder doen voor de (arrogante) christenen, die echt geloofden dat er iets als ‘één waarheid’ bestaat, waarmee ze dus eigenlijk ook direct tonen qua spiritualiteit eerder onder- dan overontwikkeld te zijn. Mogelijk heeft dat te maken met Lav Diaz’ eigen achtergrond. Net zoals ik de laatste jaren enorm ‘geniet’ van Native American-antropologen die (eindelijk!) net zo scherp over ‘ons’ oordelen, als dat wij altijd over ‘hen’ gedaan hebben. Waarmee ik bedoel: fijn dat ze niet meer bang zijn voor vervolging e.d. en hun monden open trekken, want waarom zouden zij minder wijsheid bezitten dan wij? Weet namelijk niet of onze intellectueel-spirituele ontwikkeling in de laatste 2000 jaar nou geholpen of juist vooral tegengewerkt is door de (christelijke) powers that be..? Diaz begrijpt overigens zelf niet echt waarom zijn films ‘slow cinema’ worden genoemd. Schijnbaar is de 2u40m die Magalhães duurt voor hem juist een korte film, want het meeste van z’n eerdere werk (waarvan ik nooit iets zag, btw) schijnt tussen 3 en 12 (!) uur lang te zijn. Als kunstenaar wil hij zich niet op voorhand beperken qua lengte, waarbij hij de vergelijking met schilders en de grootte van hun canvassen maakt. Begrijpelijk vanuit zijn oogpunt, maar ik denk toch wel dat ook Mesdag wel gevraagd is naar de opmerkelijke grootte van zijn panorama, niet? ;)
Final credits
Ja, als je in bent voor een historisch verslag (zonder extra uitleg) dat dus vooral getoond wordt in prachtige, meanderende beelden, met ook verrassend authentieke inheemse rituelen erin, dan is Magalhães wel puur genieten. Verwacht je echter een duidelijk en/of eenvoudig plot waarin wordt uitgelegd wie deze ontdekkingsreiziger was, dan kom je van een koude kermis thuis. Ik verwachtte iets vergelijkbaars als Lucrecia Martels Zama, deels omdat ik dus dacht dat Magellan iets met de ‘ontdekking’ van Zuid-Amerika te maken had, maar het is vooral de (voor mij als westerling?) mysterieuze authenticiteit van de door ‘ons’ gekoloniseerde volkeren, die beide films juist wat meer ‘verbinden’. Waarbij Zama nog wel een stuk toegankelijker is hoor…