O Agente Secreto (a.k.a. The Secret Agent – 2025)
De reden waarom dit Braziliaanse misdaad-drama zo goed blijft hangen is vooral die zeer opvallende verhaalopzet, die ook jij waarschijnlijk niet zult verwachten. Waardoor de film dus heel wat meer/anders zegt dan jij als kijker mogelijk wilt. Ergens moest ik zelfs denken aan David Lynch’ geweldige Twin Peaks: The Return (tv), omdat de maker daar volgens mij net zo speelt met wat ‘wij’ als kijkers willen, terwijl dat – zeker bij The Secret Agent – nogal contrasteert met wat de hoofdkarakters in de film willen.
En dat voelt ontzettend menselijk, want zijn het niet makers/kunstenaars (denk schrijvers, regisseurs) die vaak juist een dramatische spanningsboog willen inzetten om een verhaal goed te kunnen zetten, terwijl de personen ín het verhaal vooral gewoon hun leven willen leiden op hun eigen manier? Maar ja, de maker hier – Kleber Mendonça Filho – maakte hiervoor ook al een film (eveneens met de onlangs overleden Udo Kier) die zich nóg lastiger in een hokje liet plaatsen…
Het verhaal
Het is net voor Carnaval, 1977, als weduwnaar en (voormalig) professor Armando (Wagner – Narcos (tv), Civil War – Moura) naar Recife reist, waar zijn zoontje Fernando (Enzo Nunes) bij Armando’s schoonouders verblijft. Het is de tijd van de Braziliaanse militaire dictatuur, en van I’m Still Here weten we dat intellectuelen het dan zwaar hebben. Onder de schuilnaam Marcelo vindt Armando onderdak en werk. Opvallend dat de lokale, zeker corrupte maar ook zeer opportunistische politiechef Euclides (Robério Diógenes) hem eigenlijk wel lijkt te mogen, en hem ook meeneemt op diverse drinkgelagen. Misschien wel om die zaak van dat gevonden been (in een tijgerhaai) wat weg te drukken, al lijkt deze Euclides, bijgestaan door z’n twee zoons, meer bezig met hun eigen genot en reputatie, dan met het ‘dienen van de samenleving’.
Ondertussen weten wij als kijkers al dat we naar een behoorlijk opvallende verhaalopzet kijken, want zien we niet ook twee jonge studentes uit ‘onze’ tijd in een bibliotheek juist onderzoek doen naar het leven van Armando? Met andere woorden: de film is ook een terugblik vanuit ‘hier’ richting ‘daar/toen’. En in die terugblik hebben we ook al gezien dat Armando in Sao Paolo wat vijanden heeft gemaakt, en dat verleden blijft ‘m achtervolgen. Er zijn namelijk een paar huurmoordenaars op weg naar Recife, die hun werk net zo luchtig opvatten als zulke ouderwetse deurverkopers: veel onderweg en gewoon leveren wat gevraagd wordt.
Door dit allemaal door elkaar heen te verweven ontstaat een vertelling die sommigen mogelijk niet helemaal trekken, maar ik wilde al vrij snel aardig wat dingen gaan concluderen. The Secret Agent is (voor)namelijk een gelaagd portret van herinnering, geschiedschrijving en de manier waarop politieke manipulatie levens blijvend kan tekenen.
Onduidelijke motivaties, maar die atmosfeer..!
Volgens mij is O Agente Secreto best interessant studiemateriaal op (film)scholen, als in: als je deze film gaat analyseren, dan zal er mogelijk nog flink meer duidelijk worden. Wat ergens ook wel ‘mag’, want door de opzet van het verhaal is het best lastig om duidelijk te weten wie nu waar staat, en wat nu wiens opvattingen zijn. Misschien is dát ook wel een thema: dat de tijd van die dictatuur een ontzettend onzekere was, want wie kon je vertrouwen, en wie niet. Daarnaast heeft de film ook een beetje een No Country of Men-achtige omgang met onze hoofdpersoon, terwijl het nergens precies duidelijk wordt (bij mij althans) waarom die vent een paar huurmoordenaars op onze held afstuurde.
Maar weet ook: deze film speelt met jouw verwachtingen. Of in elk geval: het voert karakters op die op zoek zijn naar een heftige dramatische afwikkeling (met een duidelijke resolutie aan het eind bv.), maar dat contrasteert best met het ‘echte’ leven van één van onze hoofdpersonen: die wil gewoon leven. Koppel dat aan hoe de flashback-opzet ook een waargebeurd verhaal doet vermoeden (dat is het dus niet!), en je begrijpt dat de filmmaker je op dat vlak bewust wat ‘onzeker’ wil maken. In dit licht overigens grappig, dat het afgehakte (of beter: afgebeten) been dat in de film voorbijkomt nogal wat elementen van een echte urban legend uit Recife uit die tijd bevat. Kranten berichtten toentertijd vaak over een zogenaamde ‘Hairy Leg‘, die zelfs verantwoordelijk zou zijn voor geweld dat in werkelijkheid vooral door corrupte politieagenten werd gepleegd. Waardoor het niet alleen symbool staat voor die chaotische periode in de geschiedenis van Brazilië, maar ergens ook een duidelijke ‘afleidingslink’ lijkt te leggen met hoe in Amerika nu bijvoorbeeld ICE wordt ingezet..?
Cast & crew
Moura toont al zolang ik hem ‘ken’, dat hij een van de beste acteurs van Brazilië is (al ken ik er niet bijzonder veel hoor). Ik zag hem als eerste in Tropa de Elite, die gruwelijk harde film over hoe de politie deels orde én chaos creëert in de favela’s. Deel 2 was misschien nog wel beter overigens. Daarna was ie in een bijrolletje te zien in Elysium, maar hij brak natuurlijk pas echt door bij het grote publiek als Escobar in Narcos (tv). Na een bijrolletje in The Gray Man kreeg ie in Alex Garlands Civil War eigenlijk pas z’n eerste echte grote rol in een Amerikaanse film, en hier toont ie mogelijk wel iets dat ik laatst ook al bij Lee Byung-hun zag in No Other Choice, of (voor de ‘zoveelste keer’) bij Mads Mikkelsen in The Last Viking: terugkeren naar je geboorteland en de sterren van de hemel spelen. En dat hier dan ook nog in ‘meerdere’ rollen. Iets dat hij inderdaad erg goed doet, maar als ik eerlijk ben: ik zag dit jaar wel beter acteerwerk hoor. Of althans: acteerwerk waarbij het me opviel. Dat dat hier niet gebeurt, kán juist ook een compliment zijn, maar ik verwacht niet dat hij z’n (toch verrassende, want in ‘buitenlandse film’) Oscarnominatie gaat verzilveren hoor. En van de overige acteurs moet ik eigenlijk Udo Kier nog wel even benoemen, omdat dit z’n allerlaatste rol is geweest. Al was z’n rol niet echt groot hier hoor (zit ie in meer dan één scène?).
Mendonça Filho maakte hiervoor al best wat films, maar de enige die ik ken (en gezien heb) is Bacurau, die ik – in z’n aparte genre – best perfect vond. Nét in de toekomst gezet bood die film veel om op grappige wijze de lompe corruptie in Brazilië te bekritiseren. Maar waar hij die film regisseerde én schreef met Juliano Dornelles, was hij hier alleen verantwoordelijk voor zowel scenario als regie. En eigenlijk is het best opvallend, dat de maker van het heerlijk rebelse ‘arthouse-y‘ Bacurau nu dus één van de weinige films heeft gemaakt die Oscarnominaties kreeg voor zowél Best Foreign Language Film als voor Best Film (naast nominaties voor de gehele cast én voor Moura).
Final credits
Mogelijk dat The Secret Agent net wat té ‘academisch’ is voor het grote publiek, maar misschien wel het ‘beste’ aan de film is ook dat je achterblijft met een best nostalgisch gevoel, versterkt door de 70’ies stijl waarin de film ook geschoten is. Iets dat niet enkel negatief is vanwege de politieke situatie van die tijd; de film herinnert namelijk óók aan een tijd dat we op dictaturen konden terugkijken. Inmiddels gaat het aan de overkant van de plas zó de verkeerde kant op, dat dictaturen helemaal niet zo in het verleden liggen als we hoopten…
Zou dát de reden zijn dat de film ook internationaal zoveel waardering en aandacht krijgt..?